KURDISTAN’IN FİZİKİ COĜRAFYASI
                                                 Husameddin Gül

Kurdistan’ın fiziki coğrafyası, arazi yapısı ve iklim koşulları pek az ülkede rastlanacak türden bir çeşittlilik göstermektedir. Güneye dağru çöl iklimine yaklaşan sıcak ovalar, kuzeyde yüksek ve otlaklarıyla ünlü serin yaylalar, yer yer ormanlarla kaplı yalçın sıra dağların, volkanik zirvelerin çevrelediğini, münbit vadiler, ovalar ve göller Kürdistan´ın doğasına, iklimine büyük bir renklilik verir. Bu doğayı anlatmak için sıra dağlardan başlıyalım.

Ortalama 600-800 metre yükseklikteki İç Anadolu düzlüklerini, güneyde Akdeniz den bir seti andıran Toros sıra dağları ayırır. Batı ve orta kesimlerinde, Akdeniz´e bir duvar gibi dik inen Toroslar, Mersin den sonra kuzey Doğuya yönelir. Çukurova´yı çevreler ve Maraş üzerinden Malatya ya Dersim (Tunceli) yöresine ulaşır. Maraş yöresinde Nurhak zirvesi üç bin doksan metreye yükselir. Toroslar Dersim yöresinde Anadolu´ya kuzeyden çevreleyip Karadeniz boyunca Doğuya uzanan Potus dağlarının kollarıyla kesişir ve burada iç içe geçen yalçın dağlar yer yer Çaylar la derin irmaklarla kesilen aşılması güç bir düğüm oluşturur. Dersim yöresinde bir çok Zirve üçbin metreyi aşar (Munzur dağları üçbin yüz Mercan üçbin dörtyüz. M). Bu dağların yüksek kuytulukları karlarla kaplıdır ve üstlerindeki düzlük ve çukurlarda sirk gölleri sıralanır. Göçebe Şavak aşiretleri yazın yeşil çimenlerle kapli bu Tepelerde sürülerini otlatır ve ünlü tulum peynirlerinni yaparlar. Munzur ırmağı´nın gür kaynakları ise bu dağların eteğinde ovacık Yöresindeki onbeş kadar yan yanapınar dan fışkırır.

Dersim yöresinden sonra ise dağlar doğuya doğru aralanarak kollar halinde devam ederler bir doğu kara denizdağlarına paralel olarak Erzururm’a doğru uzanırki bu iki sıra dağ arasında Erzincan ovası ile Erzurum yaylaşı. Güney Doğu Toroslar Malatya’dan itibaren Mezapotomya Ovasını geniş bir yay gibi çevreleyip sivrice Palu Bingöl ve bitlis üzerinden Hakkari’ye ulaşır ve burada da bir bir omurga Güney Kurdistn’ı kuzey-batı güneydoĝu yönünde boydan boya aşan Zagros daĝrıyla buluşur, Vangölünün güneyinde  büyük bir daĝ düĝümü daha oluştururlar. Bu yörede Cilo daĝlarının en yüksek zirvesi Reşko dörtbin yetmiş metreye ulaşır. Torosların bu kolları arasında Malatya Elazıĝ’ın verimli ovaları yer alır. Dersim’in doĝusundan Bingöl yöresinden itibaren rakım daha da yükselir ve ilk çaĝlardan yakın dönemlere kadar Kürdlerin yanısıra Ermenilerle de meskun olduĝu için coĝrafyacıların genellikle yüksek Ermenistan yaylası kuzeyde Karasu, Kuzeydoĝuda Aras Vadisi ve Aĝrı daĝıyla doĝuda Aĝrı yöresinden güneye doĝru uzanan daĝ zinciri ile güneyden ise güneydoĝu Toroslarla çevrilidir. Yüksek Volkanik daĝları çeşitli akarsular tarafından derin biçiminde yarılmış düzlükler ve güneyde büyük Van Gölü bu bölgeye ilginç bir görünüm verir. Bölgenin kuzeykesiminden Palandöken daĝının  üçbinyüz metre eteklerinde yer alan Erzurum kentinin rakımı ikibin metreyi aşar.

Güneyde Muş Ovasının deniz düzeyinden yüksekliĝi binbeşyüz metredir. Muş Ovasından yüksekliĝi binbeş metredir. Muş Ovasından yüksek daĝlarla ayrılan Van Gölünün ise de, denizden yüksekliĝi binyediyüzyirmi metredir. Derinliĝi üçyüzelli metreye ulaşan göl büyük bir su hazinesini barındır ve suyu sodalıdır. Van Gölü’nu batıdan iki Volkanik daĝ Nemrut ve Subhan çevirir. Nemrut’un yüksekliĝi üçbinyüzkırk metredir. Bir kazının kenarları gibi düzgün ve iç kesimde dimdik inen muhteşem krateri altı-dört metre çapındadır. Krater tabanın yarıdan büyük bölümünü kaplayan tatlı su gölünün denizden yüksekliĝi ikibinbeşelli metredir.

Nemrut’un kuzeyine düşen Suphan Daĝı ise dörtbindörtüzdört metreye ulaşan zirvesiyle gölün kıyısında muhteşem bir görünüme sahiptir. Gölün küzeyinde Tendurek Daĝı 3313 metredir. Aladaĝ 3610, Îspiriz Daĝı 3557 ve Güneydoĝu Vavıran Daĝı (3550 m.) yer alır. Gölün kuzey yönünde Ermenistan Cumhuriyeti sınırında  ise 5165 metreye ulaşan Volkanik zirvesiyle Aĝrı Daĝı yer alır. Zirvesi yazın mevsiminde de karlar ve buzlarla kaplıdır. Hemen bitişiĝindeki küçük Aĝrının yüksekliĝi de 3925 metreye ulaşır. Güney Doĝu Torosların batıda  Maraş’tan doĝuda Siirte kadar çizdikleri geniş yayın güneyinde kalan kesim ise yukarı Mezopotamya Ovasıdır. Burası Kurdistan’ın Diyarbakır Urfa Antep Mardin ve Cezire yörelerini kapsar. Bu düzlüklerin denizden yüksekliĝi kuzey kesiminde 500-600 metre dolayındadır. Güneye doĝru Mardin Cezire ve Musul yörelerinde rakım daha da düşer. DiyarbakırIn batısında yükselen Volkanik Karacadaĝ 1915 metredir. Bu monoton manzarayı bozar.Yine Mardin yöresinde Turahdin Daĝına 2943 metreye ulaşir. Aĝrı daĝindan güneye Harki Oramar yöresine uzanan Daĝ zinciri bugünkü Türkiye Îran bögesini oluşturur. Bu daĝların doĝu yakası yanı Îran tarafı Urmiye Gölü havzasıdır. Bu yöre batı yakasına Van Gölü havzası oaranla daha alçaktır. Urmiye Gölü’nün denizden yüksekliĝi 1200 metredir. Hakkari düĝümünden başlayarak Güneydoĝuya doĝru uzanan yalçın Zagros sıradaĝları ise Güney Kurdistan’ı ikiye ayıran doĝal bir set gibidir. Eskiden Osmanlı Îran sınırı bu daĝlardan geçerdi. Şimdi de doĝu yakası Iraktır. 3748 metre yüksekliĝindeki Dalenper Daĝi Türk Îran ve Irak sınırlarının kesiştiĝi uçtadır. Bu sıra daĝlar üzerindeki diĝer yüksek zirveler şunlardır. Îran yakasında Kandil Daĝı 3782 m., Gılala 3364, Çelçeşme 3416 m., Zagrosların batı yakasında yani Irak Kurdistan kesiminde ise Türkiye-Irak sınırını boydan boya kapsayan yalçın daĝ kümesini aştıktan sonra güneye doĝru büyük Zap boyunda Seri Korava 3603 m., Dolareş 3449 m., Huwarabtê 3168 metredir. Bıradost yöresinde Helgurd zirvesi 4013 m., Rewandız yöresinde Handrin daĝı 2793 m., Süleymaniye yakınında Pıra Magrun daĝı 3183 m., başlıca zirveleridir. Zagrosların kuzey kesimindeki Gelişin denen geçidin yüksekliĝi 2860 m., büyük Zap ve küçük Zap’ın Diyala Irmaĝinın aşaĝı havzalarına inildikçe yanı Dicleye yaklaştıkça rakım düşer. Daĝların yerini verimli ovalar alır. Zagrosların doĝu yakasında ise rakım daha az düşer ve bu kesim deniz yüzeyine göre 1000 metre dolayında bir yüksekliĝi korur. Bu da Zagrosları doĝudan batıya aşan su akımının başlıca nedenidir. Kurdistan’ın bu yüksek daĝları ve yaylalarında kışlar uzun ve serttir. Kasımdan hatta yer yer Ekimden başlıyarak çok kar yaĝar ve kalın kar tabakası daĝlarda ve yüksek yaylalarda Nisan-Mayıs aylarına kadar kalır. Bu nedenle Kurdistan dev bir su deposu gibidir.

Îran’ın özellikle de Suriye ve Irak’ın başlıca su kaynaklarını da Kurdistan saĝlar. Coruh, Kızılırmak, Ceyhan gibi Kurdistandan çıkıp Türkiye sınırları içinde kuzeye, batıya ve güneye akan, Karadenize ve Akdenize dökülen ırmakları da hesaba katmak gerekir.. Aras ırmaĝı ve Fırat’ın çeşitli kolları, Diçlenin yukarı kaynakları kuzey Kurdistan’dakidaĝlardan ve yüksek yaylalardan doĝar. Kaynaĝını Bingöl yaylalarından alan Aras önce kuzeye sonra doĝuya yönelerek Kars yöresinden geçer. Aĝrı daĝı’nı kuzeyden çevreleyerek yine doĝuya yönelir ve Hazar denizine ulaşır. Fırat’ın kolları ise tam tersine batıya doĝru akarlar. Kaynaĝını Erzurum yöresinden alan Karasu arazini eĝimine uyarak batıya doĝru akar. Erzincan ovasını aşar ve Kemah Boĝazından güneye yönelir. Fırat’ın diĝer büyük kolu Murat ise kaynaĝını Tendurek ve Aladaĝ yöresinden alır. Aĝrı yöresinden geçerek önce güneye sonra batıya yönelir. Muş Bingöl Palu yöresinden geçer. Pertek yakınında Dersim daĝlarından gelen ve Çarsancak (Peri) yöresinde birleşen Kiĝi Suyu ve Munzur ırmaĝıyla büyür. Elazıĝ yakınında Keban yöresinde Karasu ile birleşir. Buradan itibaren Fırat adını alan ırmak Malatya’nın doĝusunda Toros daĝlarını dar ve derin bir vadide hızla akarak, çavlanlar oluşturarak aşar. Urfa (Rıha) yöresinde yavaşlayıp genişleyerek Suriye’ye yönelir. Dicle ile birlikte Mezopotamya ovasını sulayarak onunla Basra yakınında birleşir ve denize ulaşır. Uzunluĝu 2670 km.dir. 1718 km. Uzunluĝundaki Dicle ise kaynaĝını Toroslarda Elazıĝ yakınındaki Sivrice gölünden alır. Torosları güneye doĝru aşar. Diyarbakır’dan tarihi Hasankeyf ve Cizre kentlerinde geçerek Güney Kurdistan’a (bugünkü Irak sınırları içinde olan kesim) ulaşır. Daha sonra Musul ve Baĝdat’tan geçerek Fırat’la birleşir. Bu yol boyunca Dicle’ye güney Doĝu toroslae’dan ve Zagros daĝlarından kaynaklanan bir çok çay ve ırmak katılır. Ambar çayı Batman çayı Garzan suyu Botan çayı büyük Zap 392 km., küçük Zap 400 km., Adiyaman Diyala 386 km. Gibi yalçın ve içiçe geçmiş daĝ dizileri arasından bir yol bulmak için kıvrılıp dolaşarak alçak metopotamya ovasınna doĝru inen bu ırmaklar birçok yerde derin vadilerde baş döndürücü bir hızla akar, çaĝlayanlar oluştururlar.

Büyük Zap Van’ın doĝusundaki Mengene daĝından kaynaklanır. Çölemerikten Zibar ve Barzan bölgesinden Revandız yöresinden geçerek Musul’un güneyinde Dicle’ye katılır.  Küçük Zap ise Îran tarafından bir göller bölgesi olan Lehican’dan kaynaklanır ve Serdeşt yöresinden geçer, yolu üzerinde irili ufaklı çok sayıda çayla birleşerek Alan yöresinde Zagrosları aşar ve Erbil yakınında Dicleye ulaşır. Diyala ırmaĝı da Îran Kurdistan’ında Kirmanşah ve Luristan yörelerinden kaynaklarını alır, batıya yönelip Zagrosları aşar. Irak Kurdistan’ında Şehrezor’dan gelen Tancaru ile birleşerek Baĝdat’ın güneyinde Dicleye ulaşir. Zagrosların doĝu yakasında yani Îran kesiminde yukarıda sözünü ettiĝimiz batıya yönelip Dicle’ye ulaşan küçük Zap Diyala gibi ırmakların dışında daha bir dizi çay ve ırmak vardır. Mukri yöresindeki Çelçeşme (Kırkpınar anlamında) ve Berdesir daĝlarından kaynaklanan iki ırmak  (Cagata Zerine ile Tetehu) Urmiye gölüne dökülürler. Erdelan yöresinin en büyük ırmaĝı Kızılözden de Çelçeşme ve Derbend daĝlarından kaynaklanır. Sine yöresinden Pencê Ali daĝlarından gelen Leylarud çayı ile birleşir. Önce kuzeye sonra doĝuya yönelir. Zencan yöresini ve Azerbeycan’ı sulayarak Hazar denizine ulaşır.